EcoAkme
2.2-MA'RUZA

Elektr tok ishi va quvvati. Energetika manbalari

Tok ishi va quvvatidan Joul-Lens qonunigacha — hamda elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi asosiy manbalar (IES, GES, AES) va ularning ekologik ta'siri.

Ma'ruzalar
MA'RUZA REJASI

Reja

  1. 01Elektr tokining ishi va quvvati
  2. 02Joul-Lens qonuni
  3. 03Energetika manbalari

1. Elektr tokining ishi va quvvati

Tokning bajargan ishi — elektr energiyasining boshqa energiya turlariga aylanish o'lchovidir. Zanjirning bir qismida:

A=q UA = q\,U
(1)

Zaryad q = I·t bo'lgani uchun, oson o'lchanadigan kattaliklar orqali:

A=U I tA = U\,I\,t
(2)

Ishning vaqt birligidagi tezligi — quvvat (vatt, Vt):

N=U IN = U\,I
(7)

Om qonunini qo'llab, quvvatni qarshilik orqali ham yozish mumkin:

N=I2RN = I^{2} R
(8)
N=U2RN = \dfrac{U^{2}}{R}
(9)

Amalda ish birligi sifatida kilovatt-soat ishlatiladi:

1 kVt⋅soat=3,6⋅106 J1\,\text{kVt·soat} = 3{,}6 \cdot 10^{6}\,\text{J}

2. Joul-Lens qonuni

O'tkazgichdan tok o'tganda erkin elektronlar kristall panjara ionlari bilan to'qnashib energiya beradi — o'tkazgich qiziydi. Ajralib chiqqan issiqlik miqdori tok kuchining kvadratiga, qarshilikka va vaqtga proporsional:

Q=I2R tQ = I^{2} R\,t
(10)

Bu qonundan elektr isitish asboblari, eruvchi saqlagichlar va o'lchov asboblarini yasashda foydalaniladi.

ENERGETIKA × EKOLOGIYA

3. Energetika manbalari

Elektr energiyasi turli stansiyalarda ishlab chiqariladi. Manba tanlashda texnik va iqtisodiy samaradorlik bilan birga atrof-muhitga ta'sir ham hisobga olinishi zarur.

Issiqlik elektr stansiyalari (IES)
Issiqlik elektr stansiyalari (IES)

Issiqlik elektr stansiyalari (IES)

Ko'mir, tabiiy gaz yoki neft yonishidan hosil bo'lgan issiqlik suvni bug'ga aylantiradi; bug' turbinani, turbina esa generatorni harakatga keltiradi.

Afzalliklari

  • Elektr energiyasini uzluksiz ishlab chiqaradi
  • Texnologiyasi yaxshi o'zlashtirilgan
  • Yirik sanoat hududlarini ta'minlaydi

Kamchiliklari

  • Atmosferaga CO₂, SO₂ va azot oksidlarini chiqaradi
  • Iqlim o'zgarishi va havo ifloslanishiga sabab
  • Qayta tiklanmaydigan resurslardan foydalanadi
GES

Gidroelektr stansiyalari (GES)

Daryo yoki suv ombori oqimining potensial va kinetik energiyasi turbinani aylantiradi, turbina generator orqali elektr hosil qiladi.

Afzalliklari

  • Qayta tiklanuvchi energiya manbai
  • Atmosferaga zararli gaz deyarli chiqarmaydi
  • Ishlab chiqarish xarajati past, uzoq xizmat qiladi

Kamchiliklari

  • To'g'onlar tabiiy ekotizimga ta'sir qiladi
  • Baliq migratsiyasi va daryo holati o'zgaradi
  • Suv resurslariga bog'liq
Atom elektr stansiyalari (AES)
Atom elektr stansiyalari (AES)

Atom elektr stansiyalari (AES)

Uran yoki boshqa yadroviy yoqilg'ining bo'linish reaksiyasidan ajralgan issiqlik suvni bug'ga aylantiradi; bug' turbina va generatorni ishga soladi.

Afzalliklari

  • Juda katta hajmda energiya ishlab chiqaradi
  • Atmosferaga CO₂ ni juda kam chiqaradi
  • Yoqilg'i sarfi nisbatan kam

Kamchiliklari

  • Radioaktiv chiqindilarni saqlash muammosi
  • Avariyada ekologik/ijtimoiy oqibatlar jiddiy
  • Qurilish va ekspluatatsiya xarajati yuqori

Asosiy xulosa

Tok ishi va quvvati bilimlari energiya iste'molini baholash imkonini beradi. Energiya manbalarini tanlashda samaradorlik bilan birga ekologik ta'sir ham inobatga olinishi — energiya tejamkorligi va ekologik xavfsiz manbalarni rivojlantirish bo'lajak mutaxassisning ekologik kompetentligini shakllantiradi.

Stendda sinab ko'ring

Lampalarning energiya, xarajat va CO₂ ko'rsatkichlarini laboratoriya stendida solishtiring.

TopshiriqlarLampalar stendi

Bilimingizni sinab ko'ring

Ushbu ma'ruza bo'yicha 10 ta savol — osondan murakkabga. Testni yakunlaganingizda natijangiz (foiz va ball) ko'rsatiladi.

Testni boshlash